Bánh chưng có ý nghĩa gì trong dịp Tết Nguyên đán? Nguồn gốc, nguyên liệu của bánh chưng và cách gói ghém tinh hoa đất trời

Nguồn gốc và ý nghĩa của bánh chưng trong ngày Tết Nguyên đán

Ngược dòng thời gian về thời vua Hùng Vương thứ 6, bánh chưng ra đời từ đôi bàn tay khéo léo và tấm lòng hiếu thảo của một hoàng tử.

Sau khi nước Văn Lang phá xong giặc Ân, vua muốn tìm người kế vị, bèn nói với các con trai rằng trong nghi lễ cúng năm mới, hoàng tử nào dâng được món ăn ngon tuyệt vời, đặc biệt nhất thì sẽ được nối ngôi.

Những người con trai của vua Hùng đua nhau sai người lên rừng, xuống biển tìm kiếm của ngon vật lạ. Trong khi đó một vị hoàng tử tên Lang Liêu vốn tính tình hiền hậu, hiếu thảo nhưng lại là người lớn lên thiếu thốn tình thương yêu mẫu tử vì sớm mất mẹ. Hay tin vua cha truyền ngôi với ỷue cầu như vậy, Hoàng tử Lang Liêu lo lắng vì không có gì quý giá để dâng lên. Một hôm, Lang Liêu nằm mơ được một vị thần mách bảo: "Vật trong trời đất không có gì quý bằng gạo, đó là thức ăn nuôi sống con người. Nên lấy gạo nếp làm bánh hình tròn và hình vuông để tượng trưng cho trời, đất; lấy lá bọc ngoài, đặt nhân trong ruột để tượng hình cha mẹ sinh thành".

Lang Liêu mừng rỡ làm theo lời dặn, chọn gạo nếp, đậu xanh và thịt lợn thật tươi để gói bánh.

Vào đúng dịp cúng năm mới, các hoàng tử của Vua Hùng lần lượt đem đến các món cao lương mỹ vị, toàn thứ hiếm lạ, còn Lang Liêu chỉ đem theo các mâm bánh làm từ những nguyên vật liệu gần gũi vốn có sẵn trong đời sống.

Trong đó, loại bánh tượng trưng cho đất có hình dáng vuông vức, nhân bên trong là đậu xanh và thịt mỡ; bên ngoài là những hạt gạo nếp chắc mẩy được gói cẩn thận bằng lá dong, và luộc chín. Còn loại bánh tượng trưng cho trời có hình tròn, trắng muốt, được làm từ gạo nếp đồ lên quết nhuyễn, dẻo và thơm. Hai chiếc bánh tượng trưng cho trời đất ôm lấy vạn vật, như công ơn dưỡng dục của cha mẹ chẳng gì trên đời có thể sánh bằng

Những mâm bánh đượm hương vị thơm ngon cùng ý nghĩa của 2 loại bánh, Lang Liêu được chọn làm người thừa kế ngai vua. Bánh vuông được gọi là bánh chưng, bánh tròn được gọi là bánh giầy. Cũng kể từ đó, cứ đến Tết Nguyên đán hay các dịp lễ hội, người dân lại cùng nhau làm hai loại bánh này để cúng trời đất, tổ tiên và cùng thưởng thức.

Theo truyền thuyết, bánh chưng có hình vuông, tượng trưng cho Đất (theo quan niệm Trời tròn Đất vuông ngày xưa). Sự kết hợp giữa lá dong xanh mướt bọc ngoài và phần nhân gạo nếp, đậu xanh, thịt mỡ bên trong không chỉ tạo nên hương vị đặc trưng mà còn tượng trưng cho lòng biết ơn của con cháu đối với tổ tiên và sự che chở của cha mẹ dành cho con cái.

Món bánh này hội tụ đủ tinh hoa của nền nông nghiệp lúa nước. Mỗi chiếc bánh là sự kết tinh của trời đất, là thành quả lao động vất vả của người nông dân, thể hiện mong ước về một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và cuộc sống ấm no, thịnh vượng.

Cánh gói bánh chưng truyền thống và nguyên liệu cần có trong bánh chưng

Để có được một chiếc bánh chưng chuẩn vị, người làm bánh phải trải qua quá trình chuẩn bị công phu và tỉ mỉ. Mỗi nguyên liệu đều được chọn lọc kỹ lưỡng, đại diện cho những gì tinh túy nhất của đồng quê Việt Nam.

​Gạo nếp phải là loại nếp cái hoa vàng hạt tròn dẻo, thơm hương lúa mới. Phần nguyên liệu thứ hai là đậu xanh, nguyên liệu này được đãi sạch vỏ, ngâm cho nở hạt để ráo nước hoặc đồ chín và giã nhuyễn, mang sắc vàng của sự sung túc. Thịt lợn phải có cả nạc lẫn mỡ thường chọn loại thịt ba chỉ, ướp cùng hạt tiêu bắc giã dập giữ được hương thơm cay nồng đặc trưng để tạo độ béo ngậy khi chín nhừ.

Đặc biệt, lá dong phải chọn những chiếc lá bánh tẻ, xanh mướt, được rửa sạch và lau khô cẩn thận.

Khi gói bánh, người thợ thường sử dụng lạt tre mềm mại để buộc. Có hai cách gói phổ biến là gói vo (gói tay) hoặc gói bằng khuôn. Gạo nếp được rải đều, nhân đậu xanh và thịt mỡ được đặt ở chính giữa, sau đó lại thêm một lớp gạo nếp phủ lên trên. Công đoạn gói đòi hỏi sự khéo léo để bánh vuông thành sắc cạnh, lạt buộc vừa đủ chặt để bánh không bị biến dạng khi luộc nhưng vẫn có không gian cho gạo nếp nở đều.

Công đoạn quan trọng và giàu cảm xúc nhất chính là luộc bánh. Những chiếc bánh sau khi gói xong được xếp vào nồi lớn, luộc liên tục từ 10 đến 12 giờ đồng hồ.

Việc luộc bánh cần lưu ý, sau khi nước sôi luôn giữ cho lửa cháy đều không cần quá to nhưng không để tắt lửa, phần nước phải luôn ngập mặt bánh để hạt nếp chín rền, chuyển màu xanh mướt của lá dong và thấm đẫm hương vị của các nguyên liệu hòa quyện vào nhau. Theo kinh nghiệm khi luộc bánh sẽ bắc nồi nước lọc đun sôi bên cạnh để khi thêm nước vào nồi bánh chưng thuận tiện, giữ được nhiệt độ nước trong nồi luôn từ 100 độ C.

Cảm giác cả gia đình quây quần bên nồi bánh chưng nghi ngút khói giữa ngày trời se lạnh, không khí chảng bảng khói bếp, hương vị mùa Xuân là một trong những ký ức đẹp nhất trong lòng mỗi người Việt trong dịp Tết Nguyên đán. Tiếng lửa bập bùng, mùi thơm dịu nhẹ của lá dong chín hòa cùng mùi thơm của nếp tạo nên một không gian ấm cúng, xua tan cái lạnh và thắt chặt tình cảm giữa các thế hệ.

Bánh chưng không chỉ đơn thuần là một món ăn, mà là sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại, là lời nhắc nhở về đạo lý "uống nước nhớ nguồn". Trong mâm cỗ cúng tổ tiên ngày Tết Nguyên đán, chiếc bánh chưng xanh nằm trang trọng chính giữa như một minh chứng cho tấm lòng thành kính và niềm tin vào một năm mới bình an, vạn sự như ý. Dù thời gian có trôi qua, dù đời sống có nhiều thay đổi, tục gói bánh chưng vẫn mãi là nét đẹp văn hóa bất biến, giữ trọn hơi ấm và bản sắc của tâm hồn Việt.

×